Creating filtered version of banner image.

blog

Γκρεμίζοντας τις σχολές διοίκησης επιχειρήσεων...

Πρόσφατα διάβασα στον Guardian ένα άρθρο με τίτλο "Γιατί πρέπει να κλείσουν οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων" γραμμένο από τον Martin Parker, που διδάσκει σ' αυτές εδώ και 20 χρόνια. Μου ήρθε στο μυαλό η εύστοχη φράση των Αγγλοσαξόνων "straight from the horse's mouth" (υποδηλώνει πως η πληροφορία είναι "από μέσα", πιο "μέσα" δεν γίνεται).

Το αποκαλυπτικό αυτό άρθρο αναφέρεται συνολικά στην πανεπιστημιακή παγίδα που ονομάζεται διοίκηση επιχειρήσεων, στον τρόπο που διδάσκεται, και στις διαρκείς, παγκόσμιες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες που έχει η συγκάλυψη μιας ιδεολογίας (του καπιταλισμού) με έναν ψευδοεπιστημονικό μανδύα. Μου έλυσε όλες τις απορίες. Το μετέφρασα και το δημοσιεύω ατόφιο + μια δική μου σκέψη:

Μια επιχείρηση πρέπει να παράγει έσοδα, αλλιώς είναι καταδικασμένη. Αλλά υπάρχει διαχείριση και διαχείριση. Ακούω τόσα χρόνια τους δισκογράφους, εκδότες, παραγωγούς, μάνατζερς, διοργανωτές κλπ να κόπτονται πρωτίστως για την Τέχνη και τον υπηρέτη της. Πως τα έσοδα συντηρούν "το μαγαζί" και  τα κέρδη χρηματοδοτούν "την πρόοδο και την ευημερία της τέχνης". Τρίχες. Άν ήταν έτσι, η κλασσική, η τζαζ και τα blues, η παραδοσιακή, τα εθνικά λαϊκά ρεπερτόρια και κάθε διαφορετική μουσική δεν θα φυτοζωούσαν στα στεγανά bubbles που βρίσκονται σήμερα. Αυτό το έρημο το ποπ τραγούδι δεν θα είχε καταντήσει μια κενή και κακόγουστη κατασκευή, ένα άδειο ρούχο, επειδή "αυτά αρέσουν στον κόσμο". Στον κόσμο αρέσει αυτό που ξέρει, και τώρα πια ξέρει μόνον αυτά που του φύτεψαν στο κεφάλι. Η "πρόοδος και η ευημερία της τέχνης" δεν είναι η ασφαλής επένδυση σε μια απο τα ίδια, ούτε τα συχαρίκια και τα χτυπήματα στην πλάτη στις απονομές, ούτε τα εντυπωσιακά νούμερα της κατανάλωσης μουσικής. Είναι σκάλες που ανεβαίνουμε και κορυφές που κατακτάμε, ρίσκα που αναλαμβάνουμε, αποτυχίες που μας αποθαρρύνουν.

Η επιχειρηματική λογική είναι καλή για τις γραμμές παραγωγής και τις επενδύσεις αλλά, ως μόνο εργαλείο, προωθεί την ταξινόμηση, την συστηματοποίηση και την ομοιογένεια των προϊόντων. Τέτοια προϊόντα είναι οι μουσικές που κυρίως παράγει  η μουσική βιομηχανία σήμερα. Έχει τσουβαλιάσει το μουσικό προϊόν με τα αποσμητικά και τα τάμπλετς κάτω από την ομπρέλα ενός marketing που αποτυχαίνει συστηματικά να φανταστεί, να προβλέψει, και να προστατευτεί από τον ίδιο του τον εαυτό. Οι επαγγελματίες που στελεχώνουν την μουσική βιομηχανία σήμερα, στην πλεοψηφία τους είναι απόφοιτοι σχολών Διοίκησης Επιχειρήσεων. Τί είδους εκπαίδευση πουλάνε οι σχολές αυτές;


Στη μέση πανεπιστημιούπολη το νεότερο και ωραιότερο κτίριο προορίζεται για την διοίκηση επιχειρήσεων. Η σχολή αυτή έχει το καλύτερο κτίριο αφού φέρνει τα μεγαλύτερα κέρδη - όπως θα περίμενε κανείς από μια μορφή εκπαίδευσης που μαθαίνει στους ανθρώπους αυτό ακριβώς.

Οι σχολές επιχειρήσεων έχουν τεράστια κοινωνική επιρροή, αλλά για πολλούς ακαδημαϊκούς τα ευαγή αυτά ιδρύματα προωθούν την κουλτούρα του βραχυπρόθεσμου και της απληστίας με τον πιο ύπουλο και αποτελεσματικό τρόπο. (Υπάρχει σειρά ανέκδοτων σχετικά με το τί πραγματικά σημαίνει MBA - Master of Business Administration: "Mediocre But Arogant", "Management by Accident", "More Bad Advice", "Master Bullshit Artist" κά). Οι κριτικές είναι πολλές και διάφορες: οι εργοδότες παραπονούνται ότι οι απόφοιτοι δεν έχουν πρακτικές δεξιότητες, οι συντηρητικοί περιφρονούν το πτυχίο, οι Ευρωπαίοι σνομπάρουν τις αμερικανιές, οι ριζοσπάστες θρηνούν για τη συγκέντρωση εξουσίας στα χέρια "των σκύλων του κεφαλαίου". Μετά το 2008, πολλοί ισχυρίζονται ότι οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων υπήρξαν οι ηθικοί αυτουργοί της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.

Ο Martin Parker, έχοντας διδάξει σε σχολές επιχειρήσεων για 20 χρόνια, κατέληξε πως η καλύτερη λύση σ' αυτά τα προβλήματα είναι να κλείσουν. Αν και πολλοί συνάδελφοί του δεν συμφωνούν, την τελευταία δεκαετία πολλοί απ' αυτούς ισχυρίζονται ότι τα θεσμικά όργανα των σχολών αυτών έχουν εκτροχιαστεί: κοσμητείες που ενδιαφέρονται μόνο για τις δωρεές, έδρες που πρόθυμα δίνουν στους ενδιαφερόμενους ό,τι θέλουν, ερευνητές που τροφοδοτούν περιοδικές εκδόσεις (που δεν διαβάζει κανείς) με κοινοτυπίες και φοιτητές που προσδοκούν ένα τυπικό προσόν σαν αντάλλαγμα για τα μετρητά τους. Στο τέλος, οι περισσότεροι απόφοιτοι δεν θα γίνουν έτσι κι αλλιώς ανώτερα στελέχη, μάλλον απλοί υπάλληλοι.

Αυτά δεν είναι παράπονα από καθηγητές κοινωνιολογίας, κρατικούς αξιωματούχους ή εξοργισμένους ακτιβιστές. Αυτές είναι απόψεις που γράφονται από ακαδημαϊκούς, από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς των σχολών αυτών, που ανησυχούν (ή και αηδιάζουν ακόμη) μ' αυτές τις εξελίξεις. Φυσικά, αυτές οι αποκλίνουσες απόψεις εξακολουθούν να είναι αυτές μιας μειονότητας: η πλειοψηφία των εργαζομένων στις σχολές επιχειρήσεων δεν ενδιαφέρεται, όντας απασχολημένη με το λάδωμα των τροχών και όχι με το πού πηγαίνει το αμάξι. Ωστόσο η εσωτερική κριτική είναι έντονη και ενδεικτική.

Το πρόβλημα είναι ότι οι διαμαρτυρίες αυτές καταπνίγονται μέσα στους επιμελώς μοκεταρισμένους διαδρόμους και θεωρούνται μια ήπια γκρίνια στην καθημερινή εργασιακή ρουτίνα. Ολόκληρες καριέρες στήνονται με βιβλία και εισηγήσεις - καταπέλτες για τα προβλήματα στις σχολές επιχειρήσεων. Δυο συγγραφείς τις περιγράφουν ως "καρκινικές μηχανές που φτύνουν άρρωστα κι επικίνδυνα απόβλητα". Ακόμα και προσωνύμια όπως "Against Management", ή "Fucking Management" και "Greedy Beast's Guide to Business" δεν προκαλούν ιδιαίτερα προβλήματα στους συγγραφείς τους. [Ο Martin Parker το ξέρει, έγραψε τα πρώτα δύο]. Το γεγονός αυτό μόνο του είναι ένα μέτρο του κυνισμού και της αδιαφορίας που επικρατεί στον πανεπιστημιακό χώρο.

Οι λύσεις που προτείνονται αποφεύγουν τη ριζοσπαστική αναδιάρθρωση. Επιμένουν στην επιστροφή σε πιο "παραδοσιακές" επιχειρηματικές πρακτικές, μια μορφή ηθικού επαναπροσδιορισμού με όρους όπως "ευθύνη" και "χρηστά ήθη". Αυτές οι λύσεις δεν αντιμετωπίζουν το πραγματικό πρόβλημα, ότι δηλ η σχολή επιχειρήσεων διδάσκει μόνο μια μορφή επιχειρηματικής οργάνωσης - την διαχείριση (βλ. χειραγώγηση) της αγοράς.

Αυτός είναι ο λόγος που πιστεύω ότι πρέπει να καλέσουμε τις μπουλντόζες και να αναζητήσουμε έναν εντελώς νέο τρόπο σκέψης για τη διαχείριση, τις επιχειρήσεις και τις αγορές. Αν θέλουμε οι υπεύθυνοι να γίνουν πιό υπεύθυνοι, πρέπει να σταματήσουμε να διδάσκουμε στους μαθητές ότι οι ηρωικοί μεταρρυθμιστές ηγέτες είναι η απάντηση σε κάθε πρόβλημα, ότι ο σκοπός της φορολογικής εκπαίδευσης είναι η αποφυγή της φορολογίας ή ότι η δημιουργία νέων επιθυμιών είναι ο σκοπός του μάρκετινγκ. Σε κάθε περίπτωση, η σχολή επιχειρήσεων λειτουργεί ως απολογητής, πουλώντας ιδεολογία σαν να ήταν επιστήμη.

Τα πανεπιστήμια υπάρχουν εδώ και μια χιλιετία, αλλά η πλειοψηφία των σχολών επιχειρήσεων άρχισε να λειτουργεί τον περασμένο αιώνα. Παρά την εντύπωση ότι είναι αμερικανική εφεύρεση, η πρώτη τέτοια σχολή ήταν πιθανώς η École Supérieure de Commerce de Paris, που ιδρύθηκε το 1819 με ιδιωτική πρωτοβουλία. Έναν αιώνα αργότερα, εκατοντάδες σχολές εμφανίστηκαν σε Ευρώπη και ΗΠΑ, κι από το 1950 και μετά εξαπλώθηκαν ταχύτατα σ' όλο τον κόσμο.

Το 2011, ο σύνδεσμος Association to Advance Collegiate Schools of Business εκτιμά ότι υπήρχαν περίπου 13.000 σχολές επιχειρήσεων στον κόσμο. Η Ινδία από μόνη της εκτιμάται ότι έχει 3.000 ιδιωτικές. Σκεφτείτε τα νούμερα: τον τεράστιο αριθμό επαγγελματιών που απασχολούνται σ' αυτά τα ιδρύματα, τις στρατιές αποφοίτων με επιχειρηματικά πτυχία, τα ιλιγγιώδη χρηματικά ποσά που κυκλοφορούν στον κλάδο. [Το 2013, τα 20 κορυφαία προγράμματα MBA των ΗΠΑ χρεώνουν τουλάχιστον 100.000 δολάρια. Την στιγμή της συγγραφής, το London Business School διαφημίζει δίδακτρα ύψους 84.500 λιρών για το MBA του]. Τα λεφτά γυρνάνε.

Ως επί το πλείστον, οι σύγχρονες σχολές επιχειρήσεων μοιάζουν. Η αρχιτεκτονική είναι σύγχρονη - γυαλί, πάνελ, τούβλο. Μια ακριβή πινακίδα μ' ένα αφηρημένο λογότυπο, συνήθως μπλέ, ίσως με τετράγωνα σχήματα. Οι πόρτες ανοίγουν αυτόματα. Στο εσωτερικό, μια office-smart ρεσεψιονίστ. Στους τοίχους πίνακες αφηρημένης τέχνης και ίσως ένα-δυο κατηγορηματικά banners: "We mean business", "Teaching and Research for Impact"...  Στο λόμπι μια LCD οθόνη παίζει Bloomberg και διαφημίσεις για διαλέξεις και λογισμικό βιογραφικών. Γυαλιστερά φυλλάδια μάρκετινγκ σε καλαίσθητες προθήκες, με φωτό συγκρατημένα ευτυχισμένων σπουδαστών κάθε καταγωγής. Στα φυλλάδια, ένα αλφάβητο γνώσης: MBA, MSc Management, MSc Λογιστικής, MSc Διοίκησης και Λογιστικής, MSc Marketing, MSc International Business, MSc Operations Management.

Τα πολυτελή αμφιθέατρα στρωμένα με παχιά μοκέτα, βαφτισμένα από εταιρείες ή ιδιώτες δωρητές και σπόνσορες, με το λογότυπο της σχολής στο αναλόγιο. Τα πάντα έχουν λογότυπο, σαν κάποιος να ανησυχεί μήπως κλαπούν τα υπάρχοντά του και τα σταμπάρησε με τ' όνομά του. Σε αντίθεση με άλλα, κατεστραμμένα κτίρια του πανεπιστημίου, η σχολή επιχειρήσεων προσπαθεί σκληρά να εμπνεύσει αποτελεσματικότητα και εμπιστοσύνη. Ξέρει τι κάνει και έχει το περιποιημένο πρόσωπό της σταθερά στραμμένο σ' ένα πολυάσχολο μέλλον. Ενδιαφέρεται για το τί σκέφτονται οι άνθρωποι.

Ακόμα κι αν η πραγματικότητα δεν είναι πάντα τόσο λαμπερή - αν η στέγη στάζει λίγο και η τουαλέτα είναι βουλωμένη - η σχολή θέλει να πιστεύει ότι είναι έτσι ή θα ήθελε να είναι έτσι. Μια μηχανή που μετατρέπει τα δίδακτρα σε κέρδη.

Τι πραγματικά διδάσκουν οι σχολές επιχειρήσεων; Είναι πιο περίπλοκη ερώτηση απ' ό,τι φαίνεται. Πολλά έχουν γραφτεί για τους τρόπους με τους οποίους ένα "κρυφό πρόγραμμα σπουδών" διδάσκεται "κάτω απ' το χαλί". Από τη δεκαετία του '70 και μετά, οι ερευνητές διαπίστωσαν πώς η κοινωνική τάξη, το φύλο, η εθνικότητα, η σεξουαλικότητα κά, διδάσκονται σιωπηρά στην τάξη, υπονοώντας αυτό που θεωρείται φυσικό ή κατάλληλο για διαφορετικές ομάδες ανθρώπων. Ένα κρυφό πρόγραμμα σπουδών μπορεί να διδαχθεί και με διαφορετικούς, μη συμβατικούς τρόπους, απλά μέσω του τί περιλαμβάνεται και τί όχι στην διδακτέα ύλη: ένα κρυφό πρόγραμμα σπουδών διδάσκει τί και ποιός έχει σημασία, ποιά θέματα είναι σημαντικά και ποιά μπορούν να παραλείπονται.

Σε πολλές χώρες, έχει γίνει σημαντική πρόοδος στην αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων. Η ιστορική εμπειρία των Αφρο-αμερικανών, οι γυναίκες στην επιστήμη ή τα ποπ τραγούδια ως ποίηση είναι τα πιο συνηθισμένα. Αυτό δεν σημαίνει ότι το κρυμμένο πρόγραμμα σπουδών δεν αποτελεί πλέον πρόβλημα, αλλά τουλάχιστον σε πολλά από τα πιο φωτισμένα εκπαιδευτικά συστήματα, δεν υπάρχει πια η συνηθισμένη υπόθεση ότι υπάρχει ΜΙΑ ιστορία, ΕΝΑ σύνολο πρωταγωνιστών, ΕΝΑΣ τρόπος να σκέφτεσαι. 

Αλλά στη σχολή επιχειρήσεων, εμφανή και κρυφά προγράμματα σπουδών βρίσκονται στο ίδιο μήκος κύματος. Τα προγράμματα και ο τρόπος με τον οποίο διδάσκονται, εξυψώνουν τις αρετές του καπιταλιστικού μάρκετινγκ σαν να μην υπάρχει άλλος τρόπος να δει κανείς τον κόσμο.

Εκπαιδεύοντας τους αποφοίτους σ' έναν στυγνό καπιταλισμό, δεν αποτελεί έκπληξη το ότι δικαιολογούμε υπέρογκες αμοιβές στελεχών που αναλαμβάνουν τεράστιους κινδύνους με τα χρήματα άλλων ανθρώπων. Αν διδάξουμε ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, τότε η βιωσιμότητα, η ποικιλομορφία, η ευθύνη, η διαφορετικότητα κλπ είναι απλά διακοσμητικές ιδέες. Το μήνυμα που περνάει η έρευνα και διδασκαλία της επιχειρηματικότητας είναι ότι ο καπιταλισμός είναι αναπόφευκτος και πως τα οικονομικά και νομικά του εργαλεία είναι μια ξεχωριστή μορφή επιστήμης. Αυτός ο συνδυασμός ιδεολογίας και τεχνοκρατίας είναι αυτό που έχει ανάγει την σχολή επιχειρήσεων σε ένα τόσο αποτελεσματικό - και επικίνδυνο - ίδρυμα. Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτό.

Πάρτε για παράδειγμα τις επενδύσεις. Είναι ο τομέας που ασχολείται με την κατανόηση του πώς οι άνθρωποι επενδύουν τα χρήματα τους. Προϋποθέτει ότι υπάρχουν άνθρωποι με κεφάλαια που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ασφάλεια για επιπλέον κεφάλαια - και άρα προϋποθέτει επίσης σημαντική ανισοκατανομή εισοδημάτων και πλούτου. Όσο μεγαλύτερη είναι η τελευταία σε μια δεδομένη κοινωνία, τόσο μεγαλύτερο είναι το ενδιαφέρον για επενδύσεις, καθώς και για αγορά σκαφών αναψυχής. Η πανεπιστημιακή διδασκαλία σχεδόν πάντοτε υπονοεί ότι η αύξηση του κεφαλαίου (όπως κι αν έχει επιτευχθεί) είναι μια νόμιμη, ακόμη και αξιέπαινη δραστηριότητα, και οι έμπειροι επενδυτές αποθεώνονται για τους χειρισμούς και τις επιτυχίες τους. Σκοπός αυτής της εκπαίδευσης είναι η μεγιστοποίηση του "ενοικίου" του πλούτου, με την ανάπτυξη μαθηματικών ή νομικών μηχανισμών που μπορούν να το πολλαπλασιάσουν. Επιτυχημένες οικονομικές στρατηγικές είναι εκείνες που πετυχαίνουν μέγιστη απόδοση στο συντομότερο χρονικό διάστημα επιδεινώνοντας περαιτέρω τις κοινωνικές ανισότητες που τις κατέστησαν δυνατές εξαρχής.

Ή εξετάστε τη διαχείριση ανθρώπινων πόρων (human resources). Αυτό το πεδίο εφαρμόζει τις θεωρίες του ορθολογικού εγωισμού (την ιδέα ότι οι άνθρωποι υπολογίζουν ορθολογικά επιδιώκοντας το προσωπικό τους συμφέρον) στη διαχείριση των εργαζόμενων. Όπως λέει και το όνομα, οι ανθρώπινοι, οικονομικοί και τεχνολογικοί πόροι αντιμετωπίζονται παρόμοια: ένα περιουσιακό στοιχείο που πρέπει να αξιοποιηθεί στην παραγωγή μιας επιτυχημένης επιχείρησης. Αντίθετα με την ονομασία της, η διαχείριση ανθρώπινων πόρων δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για το πώς είναι να είσαι άνθρωπος. Το αντικείμενο ενδιαφέροντός της είναι οι κατηγορίες - γυναίκες, εθνικές μειονότητες, υπάλληλοι με χαμηλή επίδοση - και η ένταξή τους στη δομή του οργανισμού. Πραγματεύεται επίσης το πρόβλημα της οργανωμένης αντίστασης σε στρατηγικές διαχείρισης που συνήθως έχει τη μορφή συνδικαλιστικών οργανώσεων. Και σε περίπτωση που δεν είναι αυτονόητο, η διαχείριση των ανθρώπινων πόρων δεν είναι με την πλευρά του συνδικάτου. Η διαχείριση αυτή, στην πιο φιλόδοξη εκδήλωσή της, επιδιώκει να γίνει η στρατηγική που θα βοηθήσει τα ανώτερα στελέχη στο σχέδιό τους να ανοίξουν ένα εργοστάσιο εδώ ή να κλείσουν ένα υποκατάστημα εκεί.

Παρόμοια κριτική δέχονται και άλλες ενότητες (λογιστική, μάρκετινγκ, διεθνείς επιχειρήσεις, καινοτομία, προμήθειες) αλλά ο Parker αναφέρεται στην Επιχειρηματική Δεοντολογία και στην Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη - τους μόνους τομείς με κριτική στάση απέναντι στην διδασκαλία και την πρακτική της επιχειρηματικής εκπαίδευσης. Είναι οι πιο προοδευτικοί, επιμένοντας ότι οι κυρίαρχες μορφές της εκπαίδευσης, της διδασκαλίας και της έρευνας απαιτούν μεταρρύθμιση. Οι αντιρρήσεις τους αφορούν στην βιωσιμότητα, στην ανισότητα, και στην παραγωγή αποφοίτων που διδάχθηκαν ότι η απληστία είναι καλή.

Ωστόσο οι τομείς αυτοί αποτελούν την εμπορική βιτρίνα και το φύλλο συκής για τις σχολές - το να μιλάς για ηθική και ευθύνη απέχει από το να κάνεις κάτι γι' αυτό. Ποτέ δεν ασχολούνται συστηματικά με την απλή ιδέα ότι, εφόσον οι σημερινές κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες δημιουργούν τα ζητήματα που διαπραγματεύονται τα συγκεκριμένα μαθήματα δεοντολογίας και εταιρικής ευθύνης, είναι οι συνθήκες αυτές που πρέπει να αλλάξουν.

Σε μια σχολή επιχειρήσεων, κάθε εκπαιδευτικός κύκλος έρευνας και διδασκαλίας είναι φαινομενικά αθώος, ενώ συνολικά το πρόγραμμα σπουδών φαίνεται να καλύπτει όλες τις διαστάσεις μιας επιχειρηματικής δραστηριότητας - χρήματα, άνθρωποι, τεχνολογία, προώθηση, πωλήσεις κλπ. Αλλά ας δούμε προσεκτικά τις κοινές βασικές αρχές των μαθημάτων αυτών.

Η πρώτη είναι μια ισχυρή αίσθηση ότι οι μορφές διαχείρισης με ταξικό χαρακτήρα είναι δεκτές, ακόμη και επιθυμητές. Η επιτάχυνση του παγκόσμιου εμπορίου, η χρήση μηχανισμών και τεχνικών μάρκετινγκ, η επέκταση τεχνολογιών όπως η λογιστική, η χρηματοδότηση και οι επιχειρήσεις δεν αμφισβητούνται. Η αίσθηση αυτή αντιστοιχεί σε μια εικόνα του σύγχρονου κόσμου που βασίζεται στην υπόσχεση της τεχνολογίας, της επιλογής, της αφθονίας και του πλουτισμού. Για τη σχολή επιχειρήσεων, ο καπιταλισμός είναι το συμπέρασμα, το οικονομικό μοντέλο που επικράτησε των υπολοίπων και τώρα διδάσκεται ως επιστήμη και όχι ως ιδεολογία.

Η δεύτερη βασική αρχή είναι η υπόθεση ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά - των εργαζομένων, των πελατών, των διαχειριστών κλπ - γίνεται καλύτερα κατανοητή στο πλαίσιο του ορθολογικού εγωϊσμού. Σ' αυτό το υπόβαθρο αναπτύσσονται τα μοντέλα διαχείρισης των ανθρώπινων όντων προς το συμφέρον της επιχείρησης. Η παρακίνηση των εργαζομένων, η διόρθωση των αδυναμιών της αγοράς, ο σχεδιασμός συστημάτων διαχείρισης ή η προτροπή των καταναλωτών να δαπανήσουν χρήματα είναι μερικά παραδείγματα. Ο "σκοπός" που προβάλλεται εδώ είναι του ατόμου που θέλει τον έλεγχο - οι άνθρωποι αποτελούν τα "μέσα" για την επίτευξή του και άρα μπορούν να χειραγωγούνται.

Η τρίτη βασική αρχή που επισημαίνει ο Parker αφορά στη φύση της γνώσης που παράγουν και διαδίδουν οι σχολές επιχειρήσεων. Περιβάλλονται με την πανεπιστημιακή εμφάνιση και αίγλη και καμουφλάρουν αυτήν τη γνώση "επιστημονικά" - περιοδικά, καθηγητές, μεγάλα λόγια. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η γνώση που πουλάει η σχολή επιχειρήσεων και ο τρόπος που την πουλάει φαντάζει λιγότερο χυδαία και ανόητη από ό,τι πραγματικά είναι.

Με απλά λόγια: οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων διδάσκουν πώς να βγάζεις χρήματα από τις τσέπες των απλών ανθρώπων και να τα κρατάς για τον εαυτό σου. Κατά μια έννοια, αυτή είναι μια περιγραφή του καπιταλισμού. Ωστόσο η λογική στις σχολές επιχειρήσεων είναι ότι η "απληστία είναι καλή". Όπως δήλωσε ο Joel M Podolny, πρώην κοσμήτορας του Yale School of Management: Ο τρόπος που ανταγωνίζονται σήμερα οι σχολές διοίκησης επιχειρήσεων οδηγεί τους σπουδαστές να ενδιαφέρονται για το πώς θα βγάλουν περισσότερα χρήματα ενώ οι ηθικές συνέπειες των πράξεών τους παραμένουν απλές, δεύτερες σκέψεις. 

Αυτή η εικόνα υποστηρίζεται ως ένα βαθμό κι από την έρευνα (αν και μέρος της είναι αμφίβολης αξιοπιστίας). Διάφορες έρευνες για τους σπουδαστές σχολών επιχειρήσεων υποδηλώνουν ότι οι τελευταίες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση επαγγελματικής δεοντολογίας: να θέλεις ό,τι σου λέει το μάρκετινγκ και το branding ότι θέλεις. Η εκπαίδευση περιορίζεται σε απλές, πρακτικές έννοιες και εργαλεία, που θα βοηθήσουν σ’ αυτό. Τα άλλα είναι φιλοσοφίες.

Αυτή η διαπίστωση δεν εκπλήσσει τον Parker, που δίδαξε στις σχολές των επιχειρήσεων για δεκαετίες, αν και υπάρχουν και πιο εμπρηστικά ευρήματα: μια έρευνα στις ΗΠΑ συνέκρινε τους σπουδαστές με τρόφιμους φυλακών χαμηλής ασφάλειας και κατέληξε ότι οι τελευταίοι ήταν περισσότερο ηθικοί! Άλλη υποστήριξε ότι η πιθανότητα διάπραξης οικονομικού εγκλήματος αυξάνεται όταν ο δράστης έχει φοιτήσει σε σχολή διοίκησης επιχειρήσεων ή έχει στρατιωτική εμπειρία [και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει απαλλαγή ευθύνης]. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι οι σπουδαστές ξεκινούν τις σπουδές τους πιστεύοντας στην ευημερία των εργαζομένων και την ικανοποίηση του πελάτη και αποφοιτούν πεπεισμένοι ότι η αξία των μετοχών είναι το πιο σημαντικό ζήτημα. Άλλη καταλήγει ότι οι σπουδαστές σχολών επιχειρήσεων είναι πιο επιρρεπείς στην απάτη απ’ ότι οι σπουδαστές σε άλλους κλάδους.

Ακόμη κι αν τα στατιστικά αυτά είναι υπερβολικά, εξίσου υπερβολικό είναι να πιστεύουμε ότι η σχολή επιχειρήσεων δεν έχει επίδραση στους αποφοίτους της. Ένα MBA ίσως να μην κάνει κάποιον φοιτητή άπληστο, ανυπόμονο ή ανήθικο, αλλά τα δύο - φανερά και συγκαλυμμένα - προγράμματα σπουδών της σχολής επηρεάζουν μια προσωπικότητα. Όχι ότι αυτό αναγνωρίζεται όταν κάτι πάει στραβά, γιατί τότε η σχολή επιχειρήσεων αποποιείται κάθε ευθύνη. Όπως έγραφε το περιοδικό Economist (2009), "δεν μπορείτε να ισχυρίζεστε ότι η αποστολή σας είναι να εκπαιδεύετε ηγέτες που κάνουν τη διαφορά και στη συνέχεια να νίπτετε τας χείρας των αποφοίτων σας όταν η διαφορά αυτή είναι καταστροφική.”

Από το κραχ του 2007 και μετά, παίζεται ένα παιχνίδι “καυτής πατάτας”: το πανεπιστημιακό κατεστημένο κατηγορεί τους καταναλωτές που δανείζονται πέρα απο τις δυνατότητές τους, τους τραπεζίτες που κερδοσκοπούν απερίσκεπτα, τους χρηματιστές που είναι ανήθικοι και γενικά το σύστημα επειδή είναι …το σύστημα. Φυσικά. Ποιος  θα ήθελε να ισχυριστεί ότι δίδαξε αποκλειστικά την απληστία;

Η συστηματοποίηση της γνώσης στα πανεπιστήμια βασίζεται σε αποκλεισμούς: ένα θέμα οριοθετείται διδάσκοντας το ένα και όχι το άλλο, τον χώρο (γεωγραφία) και όχι τον χρόνο (ιστορία), την συλλογικότητα (κοινωνιολογία) και όχι την ατομικότητα (ψυχολογία) κοκ. Στις ρωγμές των στεγανών αυτών ανθίζει η πιο ενδιαφέρουσα σκέψη, όμως η τακτοποίηση αυτή είναι συστατική για την πανεπιστημιακή λειτουργία. Δεν μπορούμε να ερευνούμε τα πάντα, διαρκώς και ταυτόχρονα. Γι 'αυτό υπάρχουν ονόματα σχολών πάνω από τις πόρτες κτιρίων και διαδρόμων.

Ωστόσο η σχολή επιχειρήσεων είναι ακόμη πιο ακραία περίπτωση: διαχωρίζει την επιχειρηματική δραστηριότητα από την υπόλοιπη ζωή, και στη συνέχεια εξειδικεύει ακόμη περισσότερο. Επιβάλλει τον καπιταλισμό, τις εταιρείες και τους διευθυντές ως την προεπιλεγμένη μορφή οργάνωσης και όλα τα άλλα ως ιστορία, ανωμαλία, εξαίρεση, εναλλακτική. Όσον αφορά το πρόγραμμα σπουδών και την έρευνα, όλα τα άλλα είναι περιθώριο.

Οι σχολές επιχειρήσεων είναι ως επί το πλείστον πανεπιστημιακά τμήματα, και τα πανεπιστήμια γενικά νοούνται ως ιδρύματα με ευθύνες απέναντι στις κοινωνίες που τα θεσμοθετούν. Γιατί λοιπόν στον κλάδο των επιχειρήσεων θα πρέπει να διδάσκεται μόνο μια μορφή οργάνωσης - ο καπιταλισμός - σαν να είναι ο μόνος τρόπος να ζεί κανείς;

Το είδος του κόσμου που παράγει η διαχείριση αγοράς, όπως διδάσκεται στις σχολές διοίκησης επιχειρήσεων, δεν είναι ευχάριστο. Είναι μια ουτοπία των πλουσίων και ισχυρών, ομάδα στην οποία οι φοιτητές φαντασιώνονται πως θα συμμετέχουν. Αλλά το προνόμιο αυτό κοστίζει ακριβά, κι έχει σαν αποτέλεσμα την περιβαλλοντική καταστροφή, τον πόλεμο για τους πόρους, την αναγκαστική μετανάστευση, τις ανισότητες μέσα και μεταξύ των χωρών, την ενθάρρυνση της υπερκατανάλωσης, καθώς και τις σταθερά αντιδημοκρατικές πρακτικές στην εργασία.

Η πωλησιακή πολιτική των σχολών αυτών είναι είτε να αγνοούν τα προβλήματα, είτε να τα επισημαίνουν ως προκλήσεις και στη συνέχεια να τα αντιπαρέρχονται στην διδασκαλία και στην έρευνα. Αν θέλουμε να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρώπινη ζωή σ’ αυτόν τον πλανήτη, πρέπει να εξετάζουμε και να διδάσκουμε όσες πιό πολλές και διαφορετικές μορφές οργάνωσης μπορούμε να φανταστούμε. Το να θεωρούμε ότι ο παγκόσμιος καπιταλισμός μπορεί να συνεχιστεί ως έχει, αποτελεί εγγύηση για την καταστροφή. Αν απομακρυνθούμε από το καθιερωμένο μοντέλο, πρέπει επίσης να επαναπροσδιορίσουμε ριζικά τις σπουδές διοίκησης επιχειρήσεων. Και αυτό σημαίνει κάτι περισσότερο από ευσεβείς πόθους περί εταιρικής κοινωνικής ευθύνης - πρέπει να γκρεμίσουμε και να ξεκινήσουμε από την αρχή.


Πηγές: 

https://www.theguardian.com/news/2018/apr/27/bulldoze-the-business-school

http://www.capital.gr/oikonomia/3264651/kampanaki-apo-berolino-gia-akinita-metoxes-pagkosmio-xreos

Be the first to respond!

Post a comment

  •